شكل جوامع بشرى بوده . مثاليگرى اروپا هرگز به صورت عامل زنده‌اى در حيات آن نيامده و نتيجهء آن « من » سرگردانى است كه در ميان دموكراسيهاى ناسازگار با يكديگر به جستجوى خود مىپردازد كه كار آنها منحصرا بهره‌كشى از درويشان به سود توانگران است . سخن مرا باور كنيد كه اروپاى امروز بزرگترين مانع در راه پيشرفت اخلاق بشريّت است . از طرف ديگر ، مسلمانان مالك انديشه‌ها و كمال مطلوبهايى مطلق مبنى بر وحيى مىباشند كه چون از درونىترين ژرفاى زندگى بيان مىشود ، به ظاهرى بودن آن رنگ باطنى مىدهد . براى فرد مسلمان شالودهء روحانى زندگى امرى اعتقادى است و براى دفاع از اين اعتقاد به آسانى جان خود را فدا مىكند . » ( 1 ) « ويل دورانت » نويسندهء معروف تاريخ تمدّن با اينكه غير مذهبى است مىگويد : « اختلاف دنياى قديم با دنياى ماشينى جديد فقط در وسائل است نه در مقاصد . . . چه خواهيد گفت اگر همهء پيشرفتهاى ما تنها اصلاح روشها و وسائل باشد نه بهبود غايات و مقاصد ؟ » ( 2 ) هم او مىگويد : « ثروت خستگىآور است ، عقل و حكمت نور ضعيف سردى است ، امّا عشق است كه با دادارى خارج از حدود بيان ، دلها را گرم مىكند . » ( 3 ) امروز غالبا دريافته‌اند كه سيانتيسم ( علم‌گرايى محض ) و تربيت علمى خالص ، از ساختن انسان تمام ناتوان است ، تربيت علمى خالص ، نيمه انسان مىسازد نه انسان تمام ، محصول اين تربيت ، مادّهء خام انسان است نه انسان ساخته شده ، انسان توانا و قدرتمند مىسازد نه انسان با فضيلت ، انسان تك ساحتى مىسازد نه انسان چند ساحتى . امروز همه دريافته‌اند كه عصر علم محض به پايان رسيده است و يك خلأ

--> ( 1 ) . احياى فكر دينى در اسلام ، ترجمهء احمد آرام ، ص 203 . ( 2 ) . لذّات فلسفه ، ص 292 . ( 3 ) . لذّات فلسفه ، ص 135 .